Memento Mori

Memento Mori

Velen kennen de spreuk Carpe Diem wel. Het betekent natuurlijk pluk de dag. Een zin waar vele zich mee identificeren. Menig tegeltje, muur en lichaamsdeel is vaak versiert met deze tekst. Geniet van elke dag en pak elke kans die je krijgt. Echt prachtig allemaal. Maar persoonlijk ben ik meer voor de middeleeuwse tegenhanger, Memento Mori. “Denk eraan, u bent sterfelijk” is de vrije vertaling van het Latijnse woord. Heel bod gezegd, “denk eraan, ooit ga je dood”. En ja het klinkt misschien wat hard maar eigenlijk is het een verharde versie van “pluk de dag”. Een mooie nuchtere minder zoetsappige uitspraak als je het mij vraagt. Beide komen op hetzelfde neer. Beleef elke dag, alsof het je laatste zou kunnen zijn.

IJdelheid en leegheid
In de kunst is Memento Mori voor velen een inspiratie. Ons laten weten dat wij sterfelijk zijn is iets wat menig kunstenaar ons duidelijk wou maken. Hoe dit duidelijk wordt gemaakt in de kunst verschilt nogal. Een van die manieren vind je in de Vanitas-schilderijen. Vanitas is ook een Latijns woord wat ijdelheid en leegheid betekend. Met bijvoorbeeld schedels, gedoofde kaarsen, verwelkte bloemen, zeepbellen, vergane boeken, muziekinstrumenten, klokken of omgevallen glazen wordt de ijdelheid, tijdelijkheid en zinloosheid van het aardse gevisualiseerd. In de 17e eeuw werd dit thema vooral in Nederland en Vlaanderen uitgebeeld in deze stijl van schilderijen. De oorsprong van Vanitas is te vinden bij het Protestants-christelijke. Het spoort de beschouwer aan zich te richten op het eeuwig leven.

Voorbeelden Vanitas-schilderijen

Trendsetter van het stilleven
Er waren meerdere kunstenaars die zich dit thema meester maakte. Een van hen was Pieter Claesz. (ca. 1596/1597 – 1661). Er wordt zelfs gezegd dat hij samen met de schilder Willem Claesz. Heda (1594 – ca. 1680) aan het begin stond van de traditie van de stilleven schilderijen. Beide mannen waren werkzaam in Haarlem begin 1600. Pieter Claesz. is ook de schilder van het kunstwerk “Stilleven met kalkoenpastei” (1627) die te bezichtigen is in het Rijksmuseum Amsterdam. Zijn werk is vaak in drie typen te onderscheiden:

– “ontbijtgens”. Een stilleven met brood, messen, vis, de dingen die tijdens een maaltijd aan het eind van de ochtend werden gegeten.
– “banketgens”. Een stilleven waarin een rijkgevulde pastei is opgenomen.
– “toebackjes”. Een stilleven met tabak, pijp en soortgelijke artikelen.

Bijna alle kunstwerken van Pieter Claesz. verwijzen naar het sterven en de tijdelijkheid van het leven en het plezier. Vaak is er veel symboliek te vinden in dit soort schilderijen. Een les dat een schilderij soms meer verbergt dat een paar mooie voorwerpen.

Vruchten staan in een schilderij vaak voor iets. Wat dit precies is hangt af van de context van het schilderij. Een appel kan bijvoorbeeld staan voor spirituele kennis. In het paradijs gaf de appel Adam en Eva immers kennis van goed en kwaad. Pieter Claesz. gebruikte zelden vruchten in zijn schilderijen. Als hij dat toch deed schakelde hij een collega schilder in. Vaak was dit Roelof Koets, die dan de helft van het schilderij vulde met vruchten en wijnbladeren. Beiden signeerden het schilderij als het klaar was.

Jan Steen
Jan Steen (1625 – 1679) is een schilder die ook veel werkte met symboliek. Wie bekent is met zijn werk weet dat hij vaak mensen schilderde in huiselijke sferen. Eerst denk je dat het gewoon gezellig is. Maar als je beter op de symboliek gaat letten, valt je op dat er van alles gebeurd wat “niet hoort”. Een openstaand deurtje van een vogelhuisje? De heer des huizes had nog een gezellig afspraakje die avond. Men kon in de tijd van deze vele symboliek in schilderijen vaak niet lezen. Hierdoor konden alsnog verhalen verteld worden aan de kijker. Dus de volgende keer dat je een mooi stilleven of een familie tafereeltje geschilderd ziet, kijk eens wat beter en wie weet wat het kunstwerk jou verteld!

Zoals de Ouden zongen – Jan Steen


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *